Trong dòng chảy đổi mới của đất nước, giáo dục luôn được xem là “quốc sách hàng đầu”. Nhưng chưa bao giờ, câu hỏi về việc “xây dựng con người” lại trở nên cấp thiết như hiện nay — khi xã hội bước vào kỷ nguyên số, trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh mẽ, nhưng đồng thời cũng xuất hiện nhiều biểu hiện lệch chuẩn về đạo đức, lối sống, văn hóa học đường.
Giữa bối cảnh đó, Hải Phòng trở thành địa phương đầu tiên trong cả nước triển khai mô hình “Trường học xã hội chủ nghĩa” như một bước đi mang tính đột phá về tư duy giáo dục. Đây không đơn thuần là đổi mới trường lớp hay chương trình học, mà là nỗ lực kiến tạo một môi trường giáo dục toàn diện, nhân văn, hiện đại và giàu bản sắc Việt Nam.
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, giáo dục xã hội chủ nghĩa trước hết phải đào tạo con người phát triển toàn diện: có đức, có tài, có lý tưởng cách mạng, có tinh thần phụng sự nhân dân. Đó không đơn thuần là môi trường truyền thụ kiến thức mà còn là nơi hình thành nhân cách, nuôi dưỡng khát vọng cống hiến và tinh thần trách nhiệm công dân.
Quán triệt sâu sắc tinh thần đó, Hải Phòng nhiều năm qua đã xác định đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho tương lai. Thành phố không chỉ ưu tiên nguồn lực ngân sách để phát triển cơ sở vật chất trường lớp mà còn chú trọng xây dựng môi trường giáo dục nhân văn, hiện đại, lấy học sinh làm trung tâm và lấy chất lượng toàn diện làm thước đo.
Từ nội thành đến ngoại thành, từ khu vực đô thị đến vùng ven biển, diện mạo giáo dục Hải Phòng đang thay đổi từng ngày. Hàng loạt trường học được đầu tư đồng bộ theo hướng thông minh, hiện đại; nhiều công trình giáo dục quy mô lớn được đưa vào sử dụng, tạo nên bước chuyển căn bản trong điều kiện dạy và học.
Không chỉ là khẩu hiệu, mà là một mô hình phát triển con người
Điểm đặc biệt trong cách tiếp cận của Hải Phòng là không xem “Trường học xã hội chủ nghĩa” như một khái niệm mang tính biểu tượng, mà cụ thể hóa thành hệ thống tiêu chí, cơ chế vận hành và chuẩn giá trị rõ ràng.
Theo Nghị quyết số 05-NQ/TU của Thành ủy Hải Phòng, mô hình được xây dựng trên nền tảng phát triển con người toàn diện: có tri thức, có đạo đức, có năng lực hội nhập, có tinh thần trách nhiệm xã hội và khát vọng cống hiến.
Điều đó cho thấy một bước phát triển mới trong tư duy lý luận giáo dục: giáo dục không chỉ đào tạo “người học giỏi”, mà phải hình thành “công dân có nhân cách”, biết sống tử tế, có trách nhiệm với cộng đồng và đất nước.
Trong nhiều năm, không ít nơi chạy theo thành tích, coi trọng điểm số hơn phẩm chất; dạy kiến thức nhưng xem nhẹ giáo dục lý tưởng, kỹ năng sống và văn hóa ứng xử. Hệ quả là tình trạng bạo lực học đường, vô cảm, lệch chuẩn đạo đức xuất hiện ngày càng phức tạp.
Bởi vậy, việc Hải Phòng đặt trọng tâm xây dựng “môi trường giáo dục nhân văn, công bằng, hạnh phúc” không chỉ là giải pháp quản lý giáo dục, mà còn là thông điệp chính trị — xã hội sâu sắc: muốn xây dựng xã hội tốt đẹp thì phải bắt đầu từ nhà trường.
Tiên phong đổi mới để kiến tạo “trường học hạnh phúc”
Điểm nổi bật trong quá trình xây dựng trường học xã hội chủ nghĩa ở Hải Phòng chính là tinh thần đổi mới mạnh mẽ nhưng vẫn giữ vững bản sắc giáo dục Việt Nam.
Không chạy theo thành tích đơn thuần, ngành giáo dục thành phố đang chuyển mạnh từ “dạy chữ” sang “dạy người”, chú trọng giáo dục đạo đức, kỹ năng sống, ý thức cộng đồng và tinh thần yêu nước cho học sinh. Nhiều trường học triển khai hiệu quả mô hình “trường học hạnh phúc”, xây dựng môi trường sư phạm dân chủ, thân thiện, nơi mỗi học sinh được tôn trọng, phát triển năng lực và khơi dậy tiềm năng riêng.
Trong các giờ học, học sinh không chỉ tiếp cận kiến thức khoa học hiện đại mà còn được bồi dưỡng truyền thống lịch sử, văn hóa quê hương đất nước. Những hoạt động trải nghiệm, giáo dục STEM, chuyển đổi số, ngoại ngữ và hội nhập quốc tế được đẩy mạnh, góp phần hình thành lớp công dân mới vừa có tri thức toàn cầu vừa giữ gìn bản sắc dân tộc.
Đặc biệt, Hải Phòng là một trong những địa phương đi đầu cả nước trong đầu tư cơ sở vật chất giáo dục. Nhiều trường học được xây dựng khang trang với hệ thống phòng học thông minh, thư viện số, khu thể chất hiện đại, đáp ứng yêu cầu giáo dục trong thời kỳ chuyển đổi số và cách mạng công nghiệp 4.0.
Xây dựng con người xã hội chủ nghĩa từ mái trường
Trường học xã hội chủ nghĩa không chỉ hiện diện ở cơ sở vật chất hiện đại mà quan trọng hơn là ở triết lý giáo dục hướng tới con người.
Tại Hải Phòng, đội ngũ giáo viên đang ngày càng khẳng định vai trò trung tâm trong công cuộc đổi mới giáo dục. Người thầy không chỉ là người truyền đạt kiến thức mà còn là người truyền cảm hứng, hun đúc lý tưởng sống đẹp, tinh thần trách nhiệm và lòng yêu nước cho thế hệ trẻ.
Cùng với đó, sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường – gia đình – xã hội đang tạo nên hệ sinh thái giáo dục toàn diện. Các phong trào thi đua học tốt, rèn luyện tốt, các hoạt động thiện nguyện, đền ơn đáp nghĩa, giáo dục truyền thống cách mạng… được triển khai sâu rộng, góp phần bồi dưỡng nhân cách và ý thức cộng đồng cho học sinh.
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, việc xây dựng trường học xã hội chủ nghĩa càng có ý nghĩa quan trọng nhằm bảo đảm giáo dục phát triển đúng định hướng, giữ vững nền tảng tư tưởng, đạo đức và bản sắc văn hóa dân tộc.
Khát vọng Hải Phòng – khát vọng của giáo dục Việt Nam hiện đại
Thực tiễn cho thấy, thành công của Hải Phòng trong đổi mới giáo dục không chỉ nằm ở những con số về thành tích học tập hay tỷ lệ trường chuẩn quốc gia, mà còn ở việc hình thành một tư duy giáo dục mới: giáo dục vì con người, vì sự phát triển bền vững và vì tương lai đất nước.
Từ thành phố Cảng anh hùng, mô hình xây dựng trường học xã hội chủ nghĩa đang lan tỏa những giá trị tích cực, góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng nền giáo dục Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc theo tinh thần Nghị quyết của Đảng.
Với quyết tâm chính trị cao, sự đồng lòng của toàn xã hội và truyền thống hiếu học vốn có, Hải Phòng đang từng bước khẳng định vai trò địa phương tiên phong trong kiến tạo môi trường giáo dục hiện đại, nhân văn và giàu bản sắc. Đó không chỉ là nhiệm vụ trước mắt mà còn là hành trình vun đắp tương lai cho thành phố và cho cả đất nước – nơi mỗi mái trường thực sự trở thành cái nôi đào tạo những công dân xã hội chủ nghĩa vừa “hồng” vừa “chuyên”, đủ năng lực và bản lĩnh đưa Việt Nam vững bước trong thời đại mới.
Tiên phong nhưng không giáo điều
Một trong những điểm đáng chú ý của mô hình Hải Phòng là sự kết hợp giữa giá trị xã hội chủ nghĩa với tinh thần giáo dục hiện đại và hội nhập quốc tế.
Nhiều tiêu chí mới được đưa vào đề án như:
- Giáo viên ứng dụng AI trong giảng dạy;
- Tăng cường dạy học bằng tiếng Anh;
- Chuyển đổi số toàn diện;
- Xây dựng trường học xanh, thông minh, an toàn;
- Phát triển năng lực sáng tạo và kỹ năng công dân số cho học sinh.
Điều này cho thấy “Trường học xã hội chủ nghĩa” ở Hải Phòng không phải mô hình khép kín hay bảo thủ, mà là sự kết hợp hài hòa giữa:
- Bản sắc dân tộc và tinh thần thời đại;
- Giáo dục lý tưởng và giáo dục năng lực;
- Phát triển cá nhân và trách nhiệm cộng đồng.
Đó chính là phát hiện mới từ thực tiễn Hải Phòng để bổ sung cho lý luận giáo dục hiện nay: giáo dục xã hội chủ nghĩa trong thời đại số không đối lập với hội nhập quốc tế, mà phải trở thành nền tảng để hội nhập vững vàng hơn.
“Xây” để phát triển, “chống” để giữ nền tảng giáo dục
Giá trị của một tác phẩm chính luận không chỉ nằm ở việc ca ngợi cái mới, mà còn phải chỉ ra những nguy cơ cần đấu tranh, khắc phục.
Thực tế cho thấy, môi trường giáo dục hiện nay đang chịu tác động mạnh từ mặt trái của kinh tế thị trường và mạng xã hội:
- bệnh thành tích;
- thương mại hóa giáo dục;
- bạo lực học đường;
- ứng xử lệch chuẩn;
- sự xuống cấp văn hóa trong một bộ phận học sinh;
- tình trạng giáo viên ngại đổi mới, sợ công nghệ.
Thậm chí, có nơi xuất hiện tư duy “giữ hình ảnh nhà trường” hơn là đối diện sự thật và sửa chữa sai phạm. Những phản ánh tiêu cực trên mạng xã hội thời gian qua cho thấy nếu nhà trường thiếu dân chủ, thiếu minh bạch và thiếu nhân văn thì niềm tin xã hội sẽ bị tổn thương nghiêm trọng.
Bởi vậy, xây dựng “Trường học xã hội chủ nghĩa” không chỉ là “xây trường đẹp”, mà còn phải:
- chống bệnh hình thức;
- chống áp lực thành tích;
- chống vô cảm trong giáo dục;
- chống lối dạy học áp đặt;
- chống tư duy xem nhẹ đạo đức và văn hóa học đường.
Tinh thần “xây đi đôi với chống” chính là yếu tố tạo nên tính chiến đấu của mô hình này.
Từ 9 trường thí điểm đến khát vọng cải cách giáo dục quốc gia
Hải Phòng đã lựa chọn 9 trường ở cả ba cấp học để triển khai mô hình điểm với tổng kinh phí đầu tư gần 252 tỷ đồng.
Điều đáng nói là thành phố không triển khai dàn trải mà chọn cách làm có trọng tâm, trọng điểm:
- xây dựng tiêu chí cụ thể;
- đánh giá định lượng;
- lấy hiệu quả thực chất làm thước đo;
- từ mô hình điểm để nhân rộng toàn thành phố.
Đây là cách làm khoa học, bài bản và mang tư duy quản trị hiện đại.
Quan trọng hơn, mô hình này mở ra một hướng tiếp cận mới cho giáo dục Việt Nam:
Nhà trường không chỉ là nơi truyền đạt tri thức, mà phải trở thành không gian hình thành văn hóa, nhân cách và khát vọng công dân.
Nếu thành công, Hải Phòng không chỉ tạo ra những “trường học kiểu mẫu”, mà có thể góp phần hình thành một lý luận giáo dục mới phù hợp với điều kiện Việt Nam trong thời kỳ chuyển đổi số và hội nhập toàn cầu.
Khẳng định bản lĩnh tiên phong của thành phố cảng
Từ lâu, Hải Phòng được biết đến là vùng đất của tinh thần đổi mới, dám nghĩ, dám làm. Việc tiên phong xây dựng “Trường học xã hội chủ nghĩa” tiếp tục cho thấy bản lĩnh chính trị và tư duy cải cách của thành phố.
Giáo dục suy cho cùng không chỉ đào tạo nguồn nhân lực, mà còn quyết định diện mạo tương lai của xã hội.
Một thành phố muốn phát triển bền vững phải bắt đầu từ những ngôi trường biết nuôi dưỡng:
- lòng yêu nước;
- tinh thần nhân ái;
- năng lực sáng tạo;
- ý thức công dân;
- và khát vọng cống hiến.
Đó cũng chính là ý nghĩa sâu xa nhất của mô hình “Trường học xã hội chủ nghĩa” mà Hải Phòng đang tiên phong xây dựng hôm nay — không chỉ vì những lớp học hiện đại, mà vì mục tiêu lớn hơn: xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện trong thời đại mới.
Người viết
Phạm Thị Hồng Tháp